Stratygraficzna

Tabela stratygraficzna (według ICS, styczeń 2015)

źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Tabela_stratygraficzna

jednostki nieformalne eon / eonotem era / eratem okres / system epoka / oddział wiek / piętro faza górotwórcza opis
fanerozoik kenozoik czwartorzęd holocen

11,7 tys.
plejstocen późny

126 tys.
pasadeńska

walachijska

  • Następujące po sobie zlodowacenia i ocieplenia, wzmożone opady w strefie międzyzwrotnikowej. Obszary tundry porasta karłowata roślinność, w świecie zwierząt królują wielkie ssaki, które wymierają pod koniec epoki. Trwa ewolucja człowieka, na terenie Europy żyją obok siebie Homo neandertalensis i Homo sapiens; wykształcają się główne rasy ludzkie. W antropologii plejstocenowi odpowiada okres zwany paleolitem.
środkowy

781 tys.
kalabr

1,80 mln
gelas

2,58 mln
neogen pliocen piacent

3,600 mln
rodańska
  • Antarktydę, część Ameryki Południowej i częściowo kontynenty północnej półkuli pokrywa Lądolód, Morze Śródziemne odzyskuje połączenie z Oceanem Atlantyckim, powstaje Przesmyk Panamski. Klimat ciągle się ochładza i staje bardziej suchy, trwa stepowienie dużych obszarów, rozprzestrzeniają się trawożerne kopytne.
zankl

5,333 mln
miocen messyn

7,246 mln
attycka

styryjska

  • Powstają Alpy i Himalaje – Ocean Tetydy zostaje zamknięty połączeniem lądowym między Afryką i Eurazją, co prowadzi do wypiętrzania łańcucha alpejsko-himalajskiego; powstaje Morze Śródziemne. Andy wypiętrzają się na skutek subdukcji dna wschodniego Pacyfiku. Antarktydę pokrywa lądolód. Kurczą się obszary mórz śródlądowych. Zmiany układu kontynentów wymuszają powstanie nowych prądów morskich, które powodują wymieszanie składników odżywczych. Klimat ochładza się, w związku z czym trwa stepowienie dużych obszarów lądów. Istnieje już większość obecnych rodzin ptaków i ssaków.
torton

11,63 mln
serrawal

13,82 mln
lang

15,97 mln
burdygał

20,44 mln
akwitan

23,03 mln
paleogen oligocen szat

28,1 mln
sawska
  • Klimat pozostaje ciepły przez większość epoki, pod koniec zaczyna się powoli ochładzać; wypiętrzają się Alpy. Pojawiają się pierwsze naczelne.
rupel

33,9 mln
eocen priabon

37,8 mln
helweckapirenejska
barton

41,2 mln
lutet

47,8 mln
iprez

56 mln
paleocen tanet

59,2 mln
zeland

61,6 mln
dan

66,0 mln
mezozoik kreda późna kreda mastrycht

72,1 ± 0,2 mln
laramijska

subhercyńska

  • Wielka transgresja morza. osadzają się wapienie, margle, opoki i kreda pisząca. Wśród roślin zaczynają przeważać okrytonasienne. pod koniec kredy następuje jedno z największych masowych wymierań gatunków – wymieranie kredowe. Według jedynej liczącej się obecnie teorii było ono spowodowane zderzeniem z meteorytem o średnicy ok. 10 km. Wyginęły wszystkie dinozaury, belemnity, amonity, wiele grup gadów morskich oraz roślin lądowych.
kampan

83,6 ± 0,2 mln
santon

86,3 ± 0,5 mln
koniak

89,8 ± 0,3 mln
turon

93,9 mln
cenoman

100,5 mln
wczesna kreda alb

~113,0 mln
austryjska
  • Pojawia się coraz więcej roślin okrytonasiennych, lecz dalej ilościowo przeważają rośliny nagozalążkowe. Występują prymitywne ptaki, z tego okresu pochodzą znalezione w Chinach najstarsze szczątki ssaka łożyskowego – Eomai.
apt

~125,0 mln
barrem

~129,4 mln
hoteryw

~132,9 mln
walanżyn

~139,8 mln
berrias

145,0 ± 0,8 mln
jura jura późna tyton

152,1 ± 0,9 mln
neokimeryjska
  • Na początku jury Pangea rozpada się na Laurazję i Gondwanę, pod koniec okresu również Gondwana zaczyna ulegać podziałowi. Często zmienia się biegunowość magnetyczna. Na początku jury następuje transgresja morza, duże obszary współczesnej Europy pokrywa morze epikontynentalne; pod koniec jury morza zaczynają się wycofywać. W jurze dolnej tworzyły się czarne iły, wapienie i margle, w środkowej piaszczyste i oolitowe rudy żelaza, a w górnej wapienie, np. oolitowe i rafowe, oraz margle. W Europie tworzą się złoża boksytów – rudy glinu powstającej w tropikalnym klimacie z wietrzenia skaleni. W morzach trwa najbujniejszy rozwój amonitów (wydzielono opartych na nich ponad 100 poziomów stratygraficznych) i belemnitów, na lądzie dominacja wielkich gadów, pod koniec jury pojawia się archeopteryks – pierwszy ptak. Klimat jury jest ciepły, w osadach nie znaleziono dowodów żadnego zlodowacenia. Podobnie jak w triasie, żaden ląd nie leży na tyle blisko któregoś z biegunów, aby powstała polarna czapa lodowa. W Polsce najbardziej znanym utworem jurajskim jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, zbudowana z górnojurajskich wapieni.
kimeryd

157,3 ± 1,0 mln
oksford

163,5 ± 1,0 mln
jura środkowa kelowej

166,1 ± 1,2 mln
baton

168,3 ± 1,3 mln
bajos

170,3 ± 1,4 mln
aalen

174,1 ± 1,0 mln
jura wczesna toark

182,7 ± 0,7 mln
pliensbach

190,8 ± 1,0 mln
synemur

199,3 ± 0,3 mln
hettang

201,3 ± 0,2 mln
trias późny trias retyk

~208,5 mln
starokimeryjska

labińska

noryk

~228 mln
karnik

~235 mln
środkowy trias ladyn

~242 mln
anizyk

247,2 mln
wczesny trias olenek

251,2 mln
ind

252,17 ± 0,06 mln
paleozoik perm loping czangsing

254,14 ± 0,07 mln
palatynacka

saalska

  • Kontynenty połączone są w jeden superkontynent – Pangeę. Powstaje wiele pustyń, na których powstają czerwone zlepieńce i piaskowce (stąd dawna nazwa wczesnego permu – “czerwony spągowiec“), trwa silna działalność wulkaniczna. W drugiej połowie permu następuje transgresja morza, później kilka następujących po sobie regresji i transgresji, dzięki którym powstają cechsztyńskie cyklotemy węglanowo-ewaporatowe. Z tego okresu pochodzą m.in. kłodawska sól kamienna, hydrotermalne złoża miedzi LGOMu, oraz liczne surowce skalne. W utworach permskich istnieją ślady wielkiego zlodowacenia. Pod koniec okresu następuje wymieranie permskie: największe masowe wymieranie w historii życia na Ziemi. Wymierają drzewiaste widłaki, skrzypy i paprocie (zastępowane przez rośliny iglaste, miłorzębowe i sagowce), pospolite w morzach prawie całego paleozoiku trylobity, koralowce czteropromienne, a także częściowo płazy, gady i owady.
wucziaping

259,9 ± 0,4 mln
gwadalup kapitan

265,1 ± 0,4 mln
word

268,8 ± 0,5 mln
road

272,3 ± 0,5
cisural kungur

279,3 ± 0,6 mln
artinsk

290,1 ± 0,1 mln
sakmar

295,5 ± 0,4 mln
assel

298,9 ± 0,2 mln
karbon pensylwan późny pensylwan gżel

303,7 ± 0,1 mln
asturyjska

kruszcogórska

sudecka

bretońska

kasimow

307,0 ± 0,1 mln
środkowy pensylwan moskow

315,2 ± 0,2 mln
wczesny pensylwan baszkir

323,2 ± 0,4 mln
missisip późny missisip serpuchow

330,9 ± 0,2 mln
środkowy missisip wizen

346,7 ± 0,4 mln
wczesny missisip turnej

358,9 ± 0,4 mln
dewon późny dewon famen

372,2 ± 1,6 mln
liguryjska

eryjska

ardeńska

fran

382,7 ± 0,8 mln
środkowy dewon żywet

387,7 ± 0,8 mln
eifel

393,3 ± 1,2 mln
wczesny dewon ems

407,6 ± 2,6 mln
prag

410,8 ± 2,8 mln
lochkow

419,2 ± 3,2 mln
sylur przydol

423,0 ± 2,3 mln
krakowska
ludlow ludford

425,6 ± 0,9 mln
gorst

427,4 ± 0,5 mln
wenlok homer

430,5 ± 0,7 mln
szejnwud

433,4 ± 0,8 mln
landower telicz

438,5 ± 1,1 mln
aeron

440,8 ± 1,2 mln
ruddan

443,8 ± 1,5 mln
ordowik ordowik późny hirnant

445,2 ± 1,4 mln
takońska
  • Trwa transgresja morza, stąd większość osadów tego okresu to głównie morskie utwory piaszczysto-ilaste, takie jak łupki ilaste, piaskowce, wapienie czy margle. Na obszarze dzisiejszej Polski znajduje się płytkie morze. W ordowiku miało miejsce nasilenie orogenezy kaledońskiej. Większość kontynentów południowej półkuli tworzy Gondwanę, zgodnie z teorią tektoniki płyt dryfującą od równika w kierunku bieguna południowego. Klimat jest ciepły. Na lądzie pojawiają się pierwsze paprotniki. Pod koniec tego okresu Gondwana osiągnęła szerokość polarną i uległa częściowemu zlodowaceniu, nastąpiło również masowe wymieranie zwierząt (wymieranie ordowickie).
kat

453,0 ± 0,7 mln
sandb

458,4 ± 0,9 mln
ordowik środkowy darriwil

467,3 ± 1,1 mln
daping

470,0 ± 1,4 mln
ordowik wczesny flo

477,7 ± 1,4 mln
tremadok

485,4 ± 1,9 mln
kambr furong piętro 10[d]

~489,5 mln
sandomierska
sardyjska
  • Nastąpiła kambryjska eksplozja ewolucyjna, wielka radiacja organizmów posiadających szkielety, przypuszczalnie związana z ustąpieniem zlodowaceń neoproterozoicznych i zwiększeniem się ilości tlenu w atmosferze. Pozostawiła ona po sobie liczne skamieniałości i ślady organiczne. W drugiej epoce kambru pojawiają się trylobity, stanowiące ważny element fauny morskiej przez resztę ery. W kambrze pojawiły się też pierwsze strunowce (pikaia). Od dolnego kambru trwa wielka transgresja morza (maksymalna w środkowym kambrze), następnie wskutek ruchów górotwórczych następuje lekka regresja w górnym kambrze. Typowe dla tego okresu są skały osadowe pochodzenia morskiego. Teren dzisiejszej Polski leży w pobliżu równika. Utwory kambryjskie występują w Polsce na powierzchni w Górach Świętokrzyskich i Sudetach. Pod koniec kambru rozpoczyna się orogeneza kaledońska.
dziangszan

~494 mln
paib

~497 mln
oddział 3[d] gużang

~500,5 mln
drum

~504,5 mln
piętro 5

~509 mln
oddział 2[d] piętro 4

~514 mln
piętro 3

~521 mln
terenew piętro 2

~529 mln
fortun

541,0 ± 1,0 mln
prekambr proterozoik neoproterozoik ediakar

~635 mln
kadomska
panafrykańska
bajkalska
  • Po ustąpieniu globalnych zlodowaceń z okresu kriogenu klimat ocieplił się, choć mniejsze zlodowacenia miały jeszcze miejsce w ediakarze. Nastąpiło pierwsze masowe pojawienie się makroskopowych wielokomórkowców, znanych jako fauna ediakarańska.
kriogen

~720 mln
  • W atmosferze znajduje się coraz więcej tlenu. Utlenia on związki żelaza, dzięki czemu w okresie między 2,5 a 2 mld lat temu powstaje ponad 90% światowych rud żelaza. Około 2 mld lat temu zaczyna wykształcać się warstwa ozonowa. W dolnym proterozoiku miało miejsce pierwsze znane w dziejach ziemi zlodowacenie; w ciągu całej ery miało miejsce ich kilka, a największe z nich w kriogenie – istnieje hipoteza, że cała planeta pokryta była lodowcami, niezamrożone były jedynie równikowe partie oceanów, lub wręcz tylko głębie oceaniczne podgrzewane ciepłem Ziemi (tzw. Ziemia-śnieżka). W pozostałych okresach proterozoiku klimat był ciepły, o czym świadczą pochodzące z tamtego czasu wapienie i dolomity. Trwały potężne ruchy górotwórcze, wiele skał uległo metamorfizmowi. Ok. 2,1 mld lat temu prawdopodobnie pojawiły się pierwsze organizmy wielokomórkowe (gabonionta), które jednak wymarły bezpotomnie; ok. 1,5 mld lat temu pojawiły się szerzej organizmy eukariotyczne (Acritarcha).
ton

1 mld
dalslandzka
mezoproterozoik sten

1,2 mld
grenwilska (swekonorweska)
ektas

1,4 mld
kalim

1,6 mld
penakaen
hudsońska
karelska
paleoproterozoik stater

1,8 mld
orosir

2,05 mld
riak

2,3 mld
sider

2,5 mld
algomijska
archaik neoarchaik

2,8 mld
kenorańska
  • Skorupa ziemska już zastygła, a jej temperatura spadła na tyle, by mogła występować woda w stanie ciekłym. Powstają kratony – zalążki przyszłych kontynentów, oraz pierwsze rudy metali. Około 3,8 mld lat liczą najstarsze pozostałości po beztlenowych i bezjądrowych organizmach. Z archaiku pochodzą pierwsze warstwy wapieni i dolomitów, na ok. 2,8 mld lat temu przypada rozpowszechnienie stromatolitów. Zawartość wolnego tlenu w atmosferze jest bardzo niska, panują warunki redukujące. Międzynarodowa Komisja Stratygrafii nie definiuje początku tej ery, nieoficjalnie przyjmuje się jednak za dolną granicę 4,0 mld i hadeik jako erę poprzedzającą.